Κάποιες στιγμές η ιατρική δεν καλείται να θεραπεύσει, αλλά να αποφασίσει. Όχι για τη ζωή, αλλά για το τέλος της. Η ευθανασία, που ήρθε ξανά στο προσκήνιο με αφορμή την τραγική ιστορία της Νοέλια, ανήκει σε αυτή τη σπάνια -σχεδόν αβάσταχτη- κατηγορία ζητημάτων. Δεν είναι απλώς μια πράξη, ούτε μια θεωρητική έννοια. Είναι ένα όριο. Εκεί όπου ο άνθρωπος, η επιστήμη και ο νόμος συναντιούνται χωρίς να συμφωνούν.

Ο όρος ευθανασία, έτσι όπως τον διατύπωσε ήδη από τον 17ο αιώνα ο Άγγλος φιλόσοφος, πολιτικός, επιστήμονας και συγγραφέας Francis Bacon, παρέπεμπε σε έναν «καλό», ήρεμο θάνατο. Σήμερα, όμως, η ευθανασία δεν αφορά μόνο το πώς πεθαίνει κάποιος, αλλά ποιος αποφασίζει, υπό ποιες προϋποθέσεις και με ποια ευθύνη.

Και κυρίως: αν υπάρχει δικαίωμα στο τέλος.

Πώς ορίζεται η ευθανασία

Στον πιο απλό της ορισμό, η ευθανασία είναι η πράξη ή πρακτική ανώδυνης θανάτωσης ατόμων που πάσχουν από επώδυνη και ανίατη ασθένεια ή σωματική διαταραχή που τους προκαλεί ανικανότητα ή που τους επιτρέπει να πεθάνουν με την άρση της θεραπείας ή την απόσυρση των μέτρων τεχνητής υποστήριξης της ζωής, σύμφωνα με την Britannica.

Όπως σημειώνει η εγκυκλοπαίδεια «επειδή δεν υπάρχει συγκεκριμένη διάταξη γι' αυτό στα περισσότερα νομικά συστήματα, συνήθως θεωρείται είτε αυτοκτονία (εάν πραγματοποιείται από τον ίδιο τον ασθενή) είτε δολοφονία (εάν πραγματοποιείται από άλλον).

Οι γιατροί, ωστόσο, μπορούν νόμιμα να αποφασίσουν να μην παρατείνουν τη ζωή σε περιπτώσεις ακραίας ταλαιπωρίας και μπορούν να χορηγήσουν φάρμακα για την ανακούφιση από τον πόνο, ακόμη και αν αυτό μειώνει τη διάρκεια ζωής του ασθενούς».

Τι σημαίνει πραγματικά «ευθανασία»

Στη σύγχρονη ιατρική πρακτική, η ευθανασία είναι ένα φάσμα επιλογών που κινούνται ανάμεσα στη φροντίδα και την παρέμβαση.

Σε κάποιες περιπτώσεις, ο θάνατος επέρχεται ως αποτέλεσμα μιας ενεργητικής πράξης. Για παράδειγμα, μέσω της χορήγησης φαρμάκων που οδηγούν άμεσα στο τέλος. Σε άλλες, δεν υπάρχει «πράξη», αλλά μια απόφαση: να διακοπεί μια θεραπεία, να διακοπεί η μηχανική υποστήριξη, να αφεθεί η ασθένεια να ακολουθήσει τη φυσική της πορεία.

Αυτή η διάκριση -ανάμεσα στην ενεργητική και την παθητική ευθανασία- μοιάζει καθοριστική στο επίπεδο του νόμου. Στο επίπεδο της εμπειρίας, όμως, γίνεται πιο ασαφής. Γιατί ο γιατρός που αφαιρεί έναν αναπνευστήρα γνωρίζει το αποτέλεσμα της πράξης του, ακόμη κι αν δεν «προκαλεί» άμεσα τον θάνατο.

Κι εδώ αρχίζει η σύγκρουση που καμία κοινωνία δεν έχει λύσει οριστικά: είναι ηθικά διαφορετικό να προκαλείς τον θάνατο από το να τον επιτρέπεις;

Η συναίνεση και το όριο της βούλησης

Στον πυρήνα της ευθανασίας βρίσκεται η έννοια της επιλογής. Όμως, αυτή η επιλογή δεν είναι πάντα δεδομένη.

Όταν ένας άνθρωπος ζητά συνειδητά να πεθάνει, η συζήτηση μετατοπίζεται στο δικαίωμα της αυτοδιάθεσης. Όταν όμως δεν μπορεί να εκφραστεί -όπως σε περιπτώσεις κώματος ή βαριάς γνωστικής έκπτωσης- η απόφαση μεταφέρεται σε άλλους: γιατρούς, συγγενείς, θεσμούς.

Τότε το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο δύσκολο.

Ποιος μπορεί να αποφασίσει για μια ζωή που δεν είναι δική του;

Η μη εθελοντική ευθανασία, όπως περιγράφεται στη διεθνή ιατρική ορολογία, ανοίγει ακριβώς αυτή τη ζώνη αβεβαιότητας. Και η ακούσια -όταν ο θάνατος επιβάλλεται παρά τη θέληση του ανθρώπου- παύει να ανήκει στη σφαίρα της ιατρικής και περνά στη σφαίρα του εγκλήματος.

Ο νόμος: τι επιτρέπεται και τι όχι

Το νομικό πλαίσιο γύρω από την ευθανασία αποτυπώνει αυτή τη βαθιά αμφιθυμία.

Στην Ελλάδα, η ενεργητική ευθανασία αντιμετωπίζεται ως ποινικό αδίκημα, ακόμη και όταν υπάρχει συναίνεση. Τα άρθρα του Ποινικού Κώδικα για την ανθρωποκτονία και τη συμμετοχή σε αυτοκτονία δεν αφήνουν περιθώριο ερμηνείας.

Ο Ποινικός Κώδικας τιμωρεί την ανθρωποκτονία με πρόθεση (299), την ανθρωποκτονία με συναίνεση (300) και τη συμμετοχή σε αυτοκτονία (301). Συνεπώς, δεν αφήνει περιθώριο σε κανέναν -ούτε στον γιατρό- να προχωρήσει, ακόμη και με τη συναίνεση του ασθενούς, σε ενεργητική ευθανασία, σε πράξη δηλαδή ή παράλειψη από την οποία να επέρχεται ο θάνατος.

Το ίδιο νομικό σύστημα αναγνωρίζει κάτι που μοιάζει, εκ πρώτης όψεως, αντιφατικό: το δικαίωμα του ασθενούς να αρνηθεί θεραπεία. Έτσι, η παθητική ευθανασία -η απόφαση να μην παραταθεί τεχνητά η ζωή- γίνεται, στην πράξη, αποδεκτή.

Η βούληση του ασθενούς να αρνηθεί και να διακόψει σε κάθε στιγμή τη θεραπεία του αναγνωρίζεται πλήρως και είναι αυτή που οριοθετεί τελικά και το καθήκον του γιατρού.

Η παράλειψη του γιατρού να χορηγήσει θεραπεία, από τη στιγμή που αυτή δεν επιφέρει άμεσα τον θάνατο, ο οποίος έρχεται φυσικά, είναι ποινικά αδιάφορη.

Το Δίκαιο, δηλαδή, κατοχυρώνει ή ανέχεται την παθητική ευθανασία, η οποία προϋποθέτει, αφενός τη συναίνεση του ασθενούς, αφετέρου τη φυσική επέλευση του θανάτου ως βεβαιότητα.

Αυτή η λεπτή ισορροπία δείχνει κάτι βαθύτερο: ότι το δίκαιο δεν αρνείται την πραγματικότητα του θανάτου, αλλά επιχειρεί να ελέγξει τον τρόπο με τον οποίο φτάνουμε σε αυτόν.

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει επιλέξει μια διαφορετική προσέγγιση. Δεν αναγνωρίζει ένα καθολικό δικαίωμα στην ευθανασία, αλλά αφήνει στα κράτη την ευχέρεια να καθορίσουν τα όρια.

Έτσι, η Ευρώπη παρουσιάζει μια ανομοιογενή εικόνα: από χώρες που απαγορεύουν αυστηρά κάθε μορφή ευθανασίας, μέχρι άλλες που την επιτρέπουν υπό αυστηρές προϋποθέσεις.

Η ευθανασία ή/και η υποβοηθούμενη αυτοκτονία είναι νόμιμες, με διαφορετικά πλαίσια, στην Ολλανδία, το Βέλγιο, το Λουξεμβούργο, τον Καναδά και την Κολομβία.

Ο γιατρός απέναντι στο πιο δύσκολο καθήκον

Ίσως καμία άλλη πτυχή της ευθανασίας δεν είναι τόσο φορτισμένη όσο ο ρόλος του γιατρού.

Από την εποχή του Ιπποκράτη, η ιατρική έχει θεμελιωθεί πάνω στην αρχή της προστασίας της ζωής. «Ου δώσω φάρμακον θανάσιμον», αναφέρει ο Όρκος του Ιπποκράτη - μια φράση που εξακολουθεί να επηρεάζει βαθιά την ιατρική ηθική.

Στη σύγχρονη εποχή, οργανισμοί όπως η Αμερικανική Ιατρική Ένωση διατηρούν αυτή τη θέση, υποστηρίζοντας ότι η ευθανασία είναι ασύμβατη με τον ρόλο του γιατρού ως θεραπευτή.

Η ίδια η πρόοδος της ιατρικής, ωστόσο, δημιουργεί ένα παράδοξο.

Ποτέ άλλοτε δεν είχαμε τη δυνατότητα να παρατείνουμε τη ζωή τόσο πολύ - ακόμη και όταν αυτή συνοδεύεται από έντονο πόνο ή πλήρη απώλεια λειτουργικότητας. Έτσι, ο γιατρός δεν καλείται μόνο να σώσει, αλλά και να αποφασίσει πότε η συνέχιση της ζωής παύει να είναι θεραπεία και γίνεται επιβάρυνση.

Τα επιχειρήματα που διχάζουν

Η συζήτηση για την ευθανασία δεν είναι απλώς ιδεολογική. Είναι βαθιά ανθρώπινη - και γι' αυτό τόσο διχαστική.

Από τη μία πλευρά, υπάρχει το επιχείρημα της αυτονομίας. Η ιδέα ότι κάθε άνθρωπος έχει το δικαίωμα να αποφασίσει για το σώμα και τη ζωή του, ακόμη και για το τέλος της. Όταν η ζωή μετατρέπεται σε πόνο χωρίς προοπτική, η επιλογή του θανάτου μπορεί να εκληφθεί ως πράξη αξιοπρέπειας.

Από την άλλη, υπάρχει ο φόβος της «ολισθηρής πλαγιάς». Αν η κοινωνία αποδεχτεί ότι ορισμένες ζωές μπορούν να τερματίζονται, ποιος εγγυάται ότι αυτό δεν θα επεκταθεί στους πιο ευάλωτους; Στους ηλικιωμένους, στους ασθενείς, σε εκείνους που δεν έχουν φωνή;

Η αντίρρηση δεν είναι μόνο ηθική. Είναι και βαθιά κοινωνική.

Γιατί η ευθανασία δεν αφορά μόνο την επιλογή του ατόμου, αλλά και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αυτή η επιλογή γίνεται: την ποιότητα της φροντίδας, την ύπαρξη υποστήριξης, την αξιοπρέπεια που προσφέρει -ή δεν προσφέρει- μια κοινωνία στους ανθρώπους της.

Το ερώτημα που μένει ανοιχτό

Ίσως η ευθανασία να είναι από τα λίγα ζητήματα όπου η πρόοδος δεν φέρνει ξεκάθαρες απαντήσεις, αλλά περισσότερα ερωτήματα.

Καθώς η ιατρική εξελίσσεται και η ζωή παρατείνεται, το δίλημμα γίνεται όλο και πιο επίκαιρο. Όχι μόνο για τους ασθενείς, αλλά για όλους.

Γιατί ίσως το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι πότε τελειώνει μια ζωή - αλλά ποιος έχει το δικαίωμα να το αποφασίσει.